Sống có nguyên tắc: nhất quán không có nghĩa luôn giữ nguyên quy tắc

Sống có nguyên tắc là giữ một căn cứ rõ ràng khi lựa chọn và áp dụng căn cứ ấy cả với mình. Điều đó không có nghĩa mọi quy tắc cũ đều đúng hoặc không bao giờ được sửa. Cần phân biệt điều muốn bảo vệ, như sự công bằng trong việc dùng đồ chung, với cách thực hiện cụ thể, như thời hạn mượn và số đồ mỗi người được nhận.

Khi tìm “tướng người sống có nguyên tắc”, ánh mắt thẳng, miệng cân hay dáng ngồi vững không cho biết họ sẽ giữ tiêu chí ra sao lúc chính mình bất tiện. Điều có thể làm rõ là quy tắc nào đã được thống nhất, tình huống có thực sự giống nhau không và lý do đổi cách xử lý là gì.

Thế nào là nhất quán mà không cứng nhắc?

Dùng cùng một căn cứ cho những trường hợp có điều kiện tương đương, đồng thời xem xét khác biệt có liên quan. Cứ làm giống hệt trong mọi hoàn cảnh chưa chắc đã bảo vệ được điều nguyên tắc hướng đến.

Ví dụ giả định: một nhóm vẽ cùng góp các hộp bút màu để luân phiên sử dụng. Nhóm thống nhất mỗi người mượn một hộp trong bảy ngày nhằm để những người khác cũng có lượt. Hà giữ sổ mượn và khi mượn cho mình cũng dùng đúng thời hạn đó. Đây là cách đối chiếu việc áp dụng quy tắc; vẻ nghiêm nghị của Hà không giúp xác nhận thêm điều gì.

Nếu Việt nhận một hộp bị thiếu nhiều màu ngay lúc bàn giao, yêu cầu đổi sang hộp đủ không giống việc xin giữ thêm hộp thứ hai. Giữ máy móc câu “mỗi người một hộp” để bác cả việc đổi có thể bỏ qua tình trạng đồ mà nhóm định cho mượn. Ngược lại, nếu cả hai hộp đều đầy đủ mà Hà chỉ cho bạn thân giữ hai hộp vì nể, cần hỏi tiêu chí nào đã thay đổi và ai chịu ảnh hưởng.

Một cách xử lý khác có phải là đổi chuẩn theo người?

Ba trường hợp không tự cho ra kết luận ai tốt hay xấu. Chúng giúp tìm đúng phần thông tin đang thiếu trước khi gọi một cách xử lý là “linh hoạt”, “thiên vị” hoặc “cứng nhắc”. Một lời giải thích chỉ nhắc đến thiện ý vẫn chưa trả lời được đồ chung đã phân ra sao và tiêu chí có áp dụng được cho người khác hay không.

Giải thích căn cứ không đòi hỏi công khai chuyện riêng của người xin điều chỉnh. Có thể nêu điều kiện liên quan và phần tác động đến việc chung trong phạm vi cần biết, thay vì biến cuộc trao đổi thành yêu cầu kể hết hoàn cảnh cá nhân.

Khi quy tắc không còn phù hợp, sửa thế nào?

Nêu điều không còn phù hợp, bàn lại với người có trách nhiệm và những người bị ảnh hưởng, rồi nói rõ cách áp dụng mới. Đừng lặng lẽ đổi quy tắc chỉ cho một người, cũng đừng trình bày đề xuất mới như thể cả nhóm đã đồng ý từ trước.

Trong nhóm vẽ, nếu nhiều người cần dùng bút ở buổi sinh hoạt chung, có thể bàn riêng phần bút để tại buổi vẽ và phần được mượn về. Khi đổi, cần làm rõ các lượt đã hẹn được xử lý ra sao. Chưa thống nhất thì nói đúng là đang đề nghị; không lấy câu “vì lợi ích chung” làm sự đồng ý thay cho những người liên quan.

Luận Ngữ, thiên Lý Nhân, chương 10 bàn về người quân tử không định sẵn việc nhất quyết theo hay nhất quyết chống, mà theo điều nghĩa. Có thể đọc đây như một lời gợi suy nghĩ về căn cứ của lựa chọn. Đoạn cổ không cung cấp quy trình quản lý nhóm, không bảo đảm mọi ngoại lệ đều đúng và không đặt ra nét tướng để nhận diện người nguyên tắc.

Nguyên tắc cũng cần chỗ để nhận sai: nếu Hà đã ưu tiên bạn mình ngoài thỏa thuận, việc sửa là làm rõ lượt bị ảnh hưởng và bàn cách khắc phục, không chỉ đổi tên hành động thành “linh hoạt”. Nếu điều bạn muốn tìm hiểu là cách người điều phối tiếp nhận ý kiến phản đối, đọc tiếp lãnh đạo có tâm và ý kiến trái chiều. Bài đó bàn về cách dùng quyền quyết định; ở đây trọng tâm là căn cứ và tính nhất quán của quy tắc.

Giới hạn: tình huống Hà – Việt và nhóm vẽ là ví dụ giả định về đồ dùng chung, không phải thang chấm nhân cách hoặc hướng dẫn lựa chọn nhân sự. Muốn nhận xét một cách xử lý, cần biết thỏa thuận và điều kiện thực tế; không dùng phong thái, quan hệ thân quen hoặc một việc đơn lẻ để phán xét cả con người.