Ý chí vượt khó: kiên trì, đổi cách làm và điều chỉnh mục tiêu

Không thể biết ý chí vượt khó của một người bằng trán, mắt, cằm hoặc dáng ngồi. Điều có thể mô tả là họ đang cố làm việc gì, gặp trở ngại nào, đã thử cách nào và có điều chỉnh ra sao. Một vẻ mặt mệt mỏi, một lời than hoặc việc cần người giúp không đủ để kết luận thiếu nghị lực.

Trong cách tìm “tướng người có ý chí vượt khó”, ý chí dễ bị lẫn với vẻ cứng rắn hoặc việc không bao giờ dừng. Bài này tách nỗ lực hướng đến mục tiêu khỏi chuyện cứ lặp lại một cách làm và khỏi việc buộc phải giữ mọi mục tiêu cũ. Không có thang điểm sức chịu đựng dựa trên hình dáng.

Đổi cách làm có phải là không đủ kiên trì?

Không thể kết luận như vậy chỉ từ việc đổi cách. Cần xem mục tiêu có còn giữ, trở ngại ở đâu và cách mới định giải quyết phần nào. Kiên trì với một việc và giữ nguyên từng bước thực hiện là hai điều khác nhau.

Ví dụ giả định: Ngọc học vẽ để hoàn thành một bức tranh gửi một cuộc trưng bày. Ban đầu Ngọc thử vẽ toàn bộ bức tranh trong mỗi buổi, nhưng chưa xử lý được phần phối cảnh. Ngọc nhờ người hướng dẫn xem đúng chỗ đang vướng và chuyển sang tập phần ấy trước khi ghép lại. Điều quan sát được là cách làm đã đổi, còn mục tiêu hoàn thành bức tranh chưa đổi.

Câu “Ngọc đã hỏi về điểm tụ và thử lại phần bố cục” cho thông tin cụ thể hơn “Ngọc có cằm vững nên bền chí”. Tuy vậy, một lần điều chỉnh chưa bảo đảm bức tranh sẽ đạt yêu cầu. Cần giữ cả phần đã thực hiện lẫn điều chưa biết, không lấy lời tuyên bố quyết tâm thay cho kết quả.

Ở chiều khác, lặp lại nhiều lần chưa tự chứng minh cách làm phù hợp. Nếu chưa biết vì sao một cách không hiệu quả, có thể hỏi thêm hoặc tìm phản hồi về chính việc ấy. Không cần cố chịu cho đến kiệt sức để tạo ra dáng vẻ “có ý chí”; vẻ chịu đựng bên ngoài không cho biết điều gì đang giúp ích.

Khi mục tiêu không còn đạt được, dừng lại có luôn là bỏ cuộc?

Không nên dùng một nhãn chung cho mọi lần dừng. Cần phân biệt tạm nghỉ, đổi đường thực hiện, giảm phạm vi và rời một mục tiêu không còn khả thi. Muốn hiểu quyết định, phải biết điều kiện đã thay đổi, thay vì chỉ hỏi người ấy có cố thêm hay không.

Tiếp ví dụ Ngọc: nếu cuộc trưng bày hủy nhận bài, việc tiếp tục cố “nộp đúng cuộc này” khác với tiếp tục học vẽ. Ngọc có thể rời mục tiêu gửi bài ở sự kiện đã hủy nhưng vẫn chọn hoàn thành bức tranh để lưu hoặc tìm một dịp khác. Sự kiện bị hủy là thông tin về hoàn cảnh; không phải đặc điểm trên mặt hoặc bằng chứng Ngọc thiếu ý chí.

Nghiên cứu Adaptive self-regulation of unattainable goals của Wrosch và cộng sự (2003) khảo sát việc rời mục tiêu không thể đạt và đầu tư nỗ lực vào mục tiêu khác. Bản tóm tắt công khai báo cáo ba nghiên cứu về mối liên hệ giữa các khả năng điều chỉnh này với cảm nhận hạnh phúc chủ quan. Đây là mối liên hệ trong các mẫu nghiên cứu, không phải bằng chứng rằng cứ bỏ một mục tiêu sẽ tốt hơn hoặc rằng nghiên cứu đã kiểm tra nhân tướng học.

Bài cũng không dùng nghiên cứu ấy để quyết định thay người đọc khi nào cần dừng một việc cụ thể. Ví dụ Ngọc là minh họa biên tập, không phải người tham gia nghiên cứu. Chưa có thông tin về điều kiện thực tế thì không thể từ một lời “mình dừng” suy ra lười biếng, cũng không thể tự gọi mọi lần rời mục tiêu là thích nghi tốt.

Khi trò chuyện với người đang gặp khó, có thể hỏi họ muốn giữ điều gì, phần nào đang cản trở và họ có cần mình hỗ trợ việc cụ thể nào không. Câu trả lời thuộc về họ; không cần dựng thử thách, gây áp lực hoặc so với người khác để “kiểm tra ý chí”. Người chưa muốn kể chuyện riêng vẫn có quyền giữ điều đó.

Nếu đang nhận xét một trường hợp, hãy giữ mốc của việc và điều kiện đi kèm: đã thử cách gì, sau đó thay đổi điều gì, phần nào có kết quả và phần nào còn chờ. Bài phong thái, cách làm và kết quả giải thích vì sao một kết quả thuận lợi chưa đủ xác nhận năng lực lâu dài. Còn nếu sự thay đổi ảnh hưởng một lời đã nhận với người khác, đọc trách nhiệm khi không còn làm được điều đã hứa.