Thờ Mẫu từ nền tảng: đọc đúng di sản và bối cảnh thực hành

Muốn tìm hiểu Thờ Mẫu – Đền Phủ từ nền tảng, hãy đọc đúng tên thực hành được ghi danh, người gìn giữ nó và bối cảnh của từng hoạt động. Đừng lấy một ảnh ban thờ, một đoạn hầu đồng hay chữ “di sản UNESCO” làm lời giải thích cho mọi nghi lễ. Bài này giúp đọc thông tin có căn cứ trước khi tìm hiểu sâu hoặc tham dự.

Tên di sản

Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.

Mốc ghi danh

Ngày 1/12/2016, vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nguồn để đọc đúng phạm vi

Bài giới thiệu của Cục Di sản văn hóa nêu tên, thời điểm ghi danh, chủ thể và các thực hành liên quan; không phải lịch hoạt động của một đền phủ hôm nay.

“Thực hành” gồm những gì ngoài đồ thờ và trang phục?

Đó còn là việc thờ phụng, nghi lễ, lễ hội và sự truyền dạy giữa những người thực hành. Tư liệu của Cục Di sản văn hóa nhắc đến thủ nhang, thanh đồng, hầu dâng, cung văn và cộng đồng; âm nhạc, múa, trang phục gắn với hoạt động ấy. Vì thế, chỉ nhìn vật phẩm hoặc màu áo chưa đủ để hiểu việc đang diễn ra.

Phần giới thiệu phim về tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ trong kho tư liệu UNESCO cũng đặt hoạt động thờ phụng, nghi lễ, lễ hội và truyền dạy trong quan hệ cộng đồng. Trang tư liệu có thông tin sản xuất phim; ngày sản xuất một bộ phim khác với mốc ghi danh di sản.

Khi gặp một tên ban hoặc danh xưng, nên ghi tên được giới thiệu tại nơi đó và hỏi người có trách nhiệm giải thích. Bài đọc tên Ông Hoàng, Chầu Bà, Bà Chúa, Cô, Cậu đi sâu việc này. Không cần học thuộc một bảng màu rồi dùng nó để nhận diện mọi vị trong ảnh.

Ghi danh di sản có chứng nhận từng buổi lễ không?

Không nên suy từ tên di sản sang việc một buổi lễ, người giới thiệu hay khoản thu cụ thể đã được UNESCO xác nhận. Điều 16 của Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể nêu mục đích của Danh sách đại diện là tăng sự hiện diện, nhận thức và đối thoại tôn trọng đa dạng văn hóa. Đó không phải cơ chế chứng thực lời phán hoặc hiệu quả của một dịch vụ.

Hồ sơ ghi danh

Giúp hiểu tên, phạm vi và giá trị văn hóa của thực hành được đề cử. Muốn biết một hoạt động cụ thể diễn ra thế nào, vẫn phải xem thông tin tổ chức của chính hoạt động đó.

Giới thiệu của nơi đến

Cho biết địa điểm, thời gian, chương trình và phần khách được tham dự nếu đã được xác nhận. Một dòng quảng bá “trải nghiệm di sản” chưa cho biết mình dự nghi lễ hay xem giới thiệu.

Lời hứa về kết quả cá nhân

Những lời như làm lễ sẽ đổi vận, được lộc hoặc tránh tai họa cần căn cứ riêng; không được dùng danh hiệu di sản để biến chúng thành điều đã được chứng minh.

Điều 2 của Công ước nhấn mạnh việc cộng đồng nhận diện, trao truyền và tái tạo di sản; bảo vệ bao gồm nghiên cứu, tư liệu hóa và truyền dạy. Hiểu nền tảng vì vậy cần cả câu chuyện của người thực hành lẫn nguồn tư liệu, thay vì đóng mọi nơi vào một trình tự chung.

Thử đọc lời giới thiệu “buổi lễ thuộc di sản UNESCO”

Cần tách điều nói về di sản nói chung khỏi điều đã xác nhận cho buổi cụ thể. Ví dụ giả định: một tin nhắn viết “Mời dự hoạt động thờ Mẫu thuộc di sản UNESCO, sáng Chủ nhật tại đền; ai đến cũng nên tham gia phần lễ riêng”. Đoạn này chưa đủ để biết nội dung, vai trò của khách hoặc lý do phải nhận phần lễ.

• Tên hoạt động: đây là buổi giới thiệu, một phần hội hay nghi lễ trong chương trình của nơi thờ? Ai là người xác nhận thông tin?
• Vai trò của mình: được đứng xem ở đâu, có cần đăng ký và phần nào chỉ dành cho người thực hành? Đi cùng nhóm không tự có nghĩa phải nhận một vai trò.
• Điều bị gắn thêm: “nên tham gia phần lễ riêng” do ai đề nghị, là tùy chọn hay việc mình đã đồng ý? Nếu có chi phí, cần làm rõ trước khi nhận lời.

Có thể trả lời: “Tôi muốn tìm hiểu và xem phần khách được dự; xin cho biết chương trình và người phụ trách. Việc riêng tôi sẽ cân nhắc sau khi hiểu rõ”. Đây là cách hỏi do bài viết đề xuất, không phải lời khấn hay quy tắc nghi lễ.

Để chuẩn bị chuyến đi, dùng checklist hỏi trước khi dự lễ. Bài đó xử lý cụ thể nơi dâng, chỗ ngồi, quay chụp và khoản chi.

Tìm hiểu sâu hơn mà vẫn giữ đúng bối cảnh ra sao?

Chọn một việc cụ thể để học tiếp: đọc tên và truyền tích, nghe hát văn có thông tin người thực hiện, hoặc tìm hiểu chương trình ở nơi dự định đến.

Thông cáo UNESCO đăng trên trang Liên Hợp Quốc tại Việt Nam ngày 2/4/2017 nhấn mạnh việc tiếp sức cho cộng đồng nhận diện giá trị, chuyển giao tri thức và kỹ năng, đồng thời tránh thương mại hóa làm sai lệch ý nghĩa di sản. Mốc lễ trao bằng trong thông cáo khác ngày ghi danh năm 2016 ở trên.

Muốn bắt đầu từ âm nhạc, xem cách nghe lời, đàn, nhịp và bối cảnh hát văn; một bản ghi không tự cho biết toàn bộ nghi lễ. Muốn chọn nhánh khác, thư viện Thờ Mẫu – Đền Phủ đã tách bài theo câu hỏi. Khi ghi chép, giữ tên nguồn, nơi và thời điểm được nói đến; đánh dấu điều còn chưa rõ để hỏi tiếp, không điền bằng suy đoán.

Giải Mã Tử Vi biên tập từ các nguồn được dẫn tại từng phần. Ví dụ đọc tin nhắn là tình huống giả định; ảnh gợi bối cảnh, không phải tư liệu kiểm kê hoặc bằng chứng của một buổi lễ thực tế.