Lễ Tiết Âm Lịch Tháng Năm: Tết Đoan Ngọ, Mâm Cúng & Dưỡng Sinh Mùa Hạ
Lễ Tiết Âm Lịch Tháng Năm & Tết Đoan Ngọ: Bản Sắc Diệt Sâu Bọ & Dưỡng Sinh Mùa Hạ
Lễ tiết âm lịch tháng Năm có tâm điểm là Tết Đoan Ngọ (diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, còn gọi là Tết Trùng Ngũ hay Tết Diệt Sâu Bọ). Trong lịch pháp cổ truyền của nền văn minh lúa nước, đây là thời điểm Hạ chí nắng gắt đỉnh điểm, dương khí cực thịnh, các loài côn trùng sâu bọ phá hoại mùa màng và ký sinh trùng đường ruột sinh sôi mạnh mẽ. Tổ tiên người Việt đã tiếp biến ngày lễ này thành một ngày hội vệ sinh phòng dịch và dưỡng sinh Đông y vô cùng độc đáo: ăn cơm rượu nếp lên men nồng ấm và quả chín mùa hạ (mận, vải) ngay khi thức dậy để tiêu trừ giun sán; hái lá thảo dược mùng năm vào đúng giờ Ngọ để thanh nhiệt trừ tà; và dâng mâm cúng thanh khiết với bánh ú tro mật mía lên ban thờ tổ tiên để tạ ơn mùa màng, cầu chúc gia đạo an khang, không bệnh tật suốt mùa hè oi ả.
1. Nguồn Gốc & Bản Sắc Tiếp Biến: Sự Độc Lập Của Tết Đoan Ngọ Việt Nam
Chữ Đoan nghĩa là ngay thẳng, khởi đầu; Ngọ là chi thứ 7 trong 12 địa chi, ứng với khoảng thời gian từ 11h00 trưa đến 13h00 chiều, thời điểm mặt trời lên cao nhất ở thiên đỉnh. Ngày mùng 5 tháng 5 là ngày Trùng Ngũ (hai con số 5 trùng nhau), đánh dấu đỉnh điểm của cực dương trong năm.
Ở phương Bắc, ngày Tết Đoan Ngọ thường gắn liền với điển tích nhà thơ Khuất Nguyên trầm mình tự vẫn trên sông Mịch La vào thời Chiến Quốc, hoặc tích Ngũ Tử Tư tử tiết. Người dân chèo thuyền rồng và ném bánh nếp bọc lá xuống sông để cá không rỉa thi hài.
Tuy nhiên, tại Việt Nam, từ ngàn xưa cha ông ta đã xây dựng nên một bản sắc Tết Đoan Ngọ hoàn toàn độc lập và mang tính sinh thái nông nghiệp thuần túy. Truyền thuyết dân gian Việt Nam kể về ông lão tên là Đôi Truân chỉ dạy cho bà con nông dân cách lập đàn cúng bánh tro, ăn quả mận vải và đốt lửa xông khói để tiêu diệt các loài sâu bọ hại lúa khi vụ mùa tháng Năm đang đứng trước nguy cơ mất trắng vì dịch hại. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 trở thành ngày hội bảo vệ mùa màng, thanh lọc cơ thể và phòng trừ bệnh tật của cư dân nông nghiệp lúa nước đồng bằng sông Hồng và khắp ba miền đất nước.
2. Bảng 1: Phân Định Nguồn Gốc & Bản Sắc Văn Hóa Tết Đoan Ngọ
Bảng đối chiếu dưới đây phân định rành mạch giữa các tầng điển tích ngoại sinh và bản sắc sinh học nông nghiệp thuần khiết của người Việt trong ngày mùng 5 tháng 5:
| Tiêu Chí Khảo Cứu | Điển Tích Ngoại Sinh Phương Bắc | Bản Sắc Nông Nghiệp Dân Gian Việt Nam | Giá Trị Nhân Sinh & Ứng Dụng |
|---|---|---|---|
| Nhân Vật & Nguồn Gốc | Gắn liền với cái chết bi tráng của Khuất Nguyên (sông Mịch La) hoặc danh tướng Ngũ Tử Tư. | Gắn liền với tích ông lão Đôi Truân dạy dân diệt trừ sâu bọ phá hoại mùa màng lúa chiêm xuân. | Chuyển hóa từ sự bi thương của một sĩ tử thành ngày hội bảo vệ sản xuất, ca ngợi sức mạnh lao động tập thể. |
| Hành Vi Nghi Lễ Tiêu Biểu | Đua thuyền rồng, ném bánh ú xuống sông để cứu thi thể người trung liệt; uống rượu hùng hoàng trừ tà. | Ăn cơm rượu nếp ngay khi thức dậy, ăn quả chua chát diệt giun sán, hái lá thuốc giờ Ngọ, cúng gia tiên. | Phương pháp dưỡng sinh dự phòng: làm sạch ký sinh trùng đường ruột và tích trữ thảo dược trị cảm mạo mùa hè. |
| Sản Vật Biểu Trưng | Bánh tống tử (bánh nếp gói lá dong lá tre luộc chín), túi thơm ngũ sắc, rượu hùng hoàng độc tính. | Cơm rượu nếp cái hoa vàng/nếp cẩm, bánh ú tro chấm mật mía, quả mận hậu, vải thiều, bó lá mùng năm thơm mát. | Sử dụng nông sản bản địa mát lành, cân bằng âm dương tự nhiên để thanh nhiệt, không dùng hóa chất độc hại. |
| Mục Tiêu Tinh Thần | Tôn vinh lòng trung quân ái quốc thời phong kiến và tưởng nhớ linh hồn nơi sông sâu nước xiết. | Tạ ơn đất trời mưa thuận gió hòa, tri ân tổ tiên che chở con cháu mạnh khỏe, gìn giữ gia đạo ấm êm. | Gắn kết tình thân gia đình qua bữa cơm sum họp đầu hạ, giáo dục con cháu sống thuận với quy luật bốn mùa. |
3. Nghi Thức Diệt Sâu Bọ: Cơm Rượu Nếp, Quả Chín Và Triết Lý Y Học Cổ Truyền
Một nét độc đáo bậc nhất trong phong tục Tết Đoan Ngọ là nghi thức "giết sâu bọ" vào sáng sớm mùng 5 tháng 5:
- Cơm rượu nếp lên men tự nhiên: Cơm nếp được nấu từ gạo nếp cái hoa vàng hoặc nếp cẩm tím, rắc men thuốc bắc tự nhiên ủ kín từ 2 đến 3 ngày cho lên men mọng nước. Khi ăn vào sáng sớm lúc bụng còn đói, nồng độ cồn nhẹ và vị cay ngọt nồng ấm của cơm rượu sẽ làm cho các loại ký sinh trùng đường ruột bị say mê man rồi rụng rời khỏi thành dạ dày ruột.
- Quả chín đầu mùa có vị chua chát thanh: Ngay sau khi ăn cơm rượu nếp, cả nhà cùng thưởng thức vài quả mận hậu giòn ngọt chua nhẹ, quả vải thiều mọng nước hoặc quả xoài non, quả dứa. Vị chua và chát của hoa quả kết hợp với chất men cay của rượu nếp sẽ triệt tiêu hoàn toàn mầm mống giun sán có hại theo quan niệm dân gian.
- Bánh ú tro thanh nhiệt mát ruột: Bánh tro (bánh gio) làm từ gạo nếp ngâm nước tro thảo mộc (tro rơm nếp, lá gai, vỏ bưởi) có tính kiềm tự nhiên, màu vàng trong như hổ phách, vị nhạt mát lành. Khi chấm cùng mật mía ngọt đậm, bánh tro giúp trung hòa độc tố, làm mát gan và giải phóng nhiệt độc tích tụ trong cơ thể suốt những ngày nắng nóng.
4. Bảng 2: Ma Trận Đối Chiếu Lễ Cúng Đoan Ngọ: Chánh Tín vs Biến Tướng Lãng Phí
Trước những biểu hiện biến tướng thương mại hóa bùa chú, gia chủ cần nắm rõ chuẩn mực chánh tín qua bảng so sánh dưới đây:
| Tiêu Chí Đánh Giá | Nghi Thức Chánh Tín Tinh Gọn | Biến Tướng Mê Tín Lãng Phí | Khuyến Cáo Đạo Đức & Hệ Quả |
|---|---|---|---|
| Quy Mô Lễ Vật | Dâng hoa quả mùa hạ tươi sạch (mận, vải), 1 bát cơm rượu nếp, đĩa bánh ú tro, hoa sen hoặc cúc trắng thanh tao. | Đặt cỗ mặn thịnh soạn heo quay, gà vịt mổ nhiều sát sinh, sắm nhiều mâm cao cỗ đầy đắt đỏ để khoe khoang của cải. | Làm mất đi tính thanh đạm, giải nhiệt cốt lõi của ngày Đoan Ngọ; lãng phí tiền của và tăng thêm sát nghiệp đầu hè. |
| Đốt Vàng Mã | Không đốt vàng mã hoặc chỉ dùng một tệp tiền vàng tượng trưng rất nhỏ; ưu tiên giữ không khí nhà cửa thoáng đãng. | Đốt hàng đống tiền vàng mã, bùa trừ trùng, hình nhân thế mạng với niềm tin mù quáng xua đuổi ma quỷ, trùng tang. | Tạo khói bụi độc hại làm ngột ngạt gian nhà giữa mùa nắng nóng oi bức, tiềm ẩn nguy cơ hỏa hoạn cháy nổ nghiêm trọng. |
| Phong Tục Treo Thảo Dược | Treo bó ngải cứu, sả, lá bưởi tươi trước cửa giờ Ngọ để khuếch tán tinh dầu xua đuổi ruồi muỗi côn trùng gây bệnh. | Bỏ tiền triệu mua bùa trừ tà dán chằng chịt lên cửa, bôi mực son hoặc vẽ bùa chú lên trán trẻ nhỏ gây sợ hãi tâm lý. | Biến tri thức y học dân gian phòng dịch thành trò lừa đảo trục lợi tâm linh của các thầy phù thủy bói toán giang hồ. |
| Tâm Thế Thực Hành | Ý thức chăm sóc sức khỏe cho gia đình, ăn uống thanh nhiệt khoa học, cùng nhau sum họp và tri ân tổ tiên nguồn cội. | Hoang mang sợ hãi vì lời đồn tháng Năm là "tháng độc" có quỷ dữ, vội vàng đi làm lễ giải hạn tốn kém ở các đền phủ. | Đánh mất bình an nội tâm; tâm sợ hãi là nguồn cơn của sự mê muội, đi ngược lại tinh thần minh triết của đạo lý cha ông. |
5. Quy Trình 5 Bước Thực Hành Tết Đoan Ngọ Tại Gia Trọn Vẹn Ý Nghĩa
Để cả gia đình cùng đón ngày mùng 5 tháng 5 bình an, thanh mát và đúng chuẩn mực cổ truyền, hãy tuần tự thực hiện 5 bước sau:
- Bước 1: Sáng sớm ngủ dậy - Thực hành diệt sâu bọ thanh lọc cơ thể: Ngay sau khi đánh răng rửa mặt vào sáng sớm mùng 5/5, mỗi thành viên trong gia đình thưởng thức từ 2 đến 3 thìa cơm rượu nếp thơm nồng và ăn vài quả mận hậu chín mọng hoặc vài quả vải thiều ngọt mát để khởi động hệ tiêu hóa.
- Bước 2: Chuẩn bị bó lá mùng năm thảo dược treo cửa: Thu hái hoặc mua bó lá gồm ngải cứu, sả tươi, lá bưởi, lá chanh, lá khuynh diệp. Buộc gọn bằng dây lạt giang và treo trước cửa chính hoặc cửa sổ đón gió vào đúng khung giờ Ngọ (11h00 - 13h00) để tinh dầu thảo mộc thanh lọc không khí ngôi nhà.
- Bước 3: Sắm sửa và bày biện mâm lễ cúng gia tiên thanh tịnh: Bày biện mâm cúng gồm bát cơm rượu nếp, đĩa bánh ú tro mật mía, đĩa mận vải đầu mùa, chén nước thanh thủy trong suốt, bình hoa tươi ngát hương lên bàn thờ chính của gia đình.
- Bước 4: Thắp hương và đọc bài văn khấn thuần Việt trang nghiêm: Vào đúng giờ Ngọ (khoảng 11h30 trưa), gia chủ tắm gội sạch sẽ, ăn mặc lịch sự, thắp một nén hương trầm thơm dịu và cung kính đọc bài văn khấn tri ân đất trời và tổ tiên tiền nhân.
- Bước 5: Tạ lễ, thưởng thức bánh tro và quây quần sum họp: Khi nén hương tàn quá hai phần ba, gia chủ vái tạ xin hạ lễ. Cả nhà cùng quây quần bên mâm cơm gia đình, thưởng thức bánh tro dẻo mát chấm mật mía ngọt lành, chúc nhau sức khỏe bền bỉ và mùa hè tươi vui hanh thông.
6. Bảng 3: Ma Trận Thảo Dược & Dưỡng Sinh Đông Y Mùa Hạ Chí Mùng 5/5
Tết Đoan Ngọ là kho tàng tri thức y học cổ truyền phong phú. Bảng dưới đây hệ thống hóa công năng của các vị thảo dược tiêu biểu trong ngày lễ:
| Thảo Dược / Thực Phẩm | Tính Vị & Dược Tính Đông Y | Cách Dùng Đúng Chuẩn Giờ Ngọ | Lưu Ý An Toàn & Kiêng Kỵ |
|---|---|---|---|
| Cơm Rượu Nếp Lên Men | Vị ngọt, cay, tính ấm; kiện tỳ ích khí, kích thích tiêu hóa, giãn mạch ngoại vi và ức chế ký sinh trùng đường ruột. | Ăn 2 - 3 thìa vào sáng sớm lúc thức dậy; có thể phối hợp thêm sữa chua không đường để tăng men vi sinh có lợi. | Người viêm loét dạ dày cấp hoặc viêm tụy không nên ăn lúc bụng quá đói; trẻ dưới 5 tuổi chỉ nên ăn nước cốt loãng. |
| Lá Ngải Cứu & Cây Sả | Ngải cứu đắng cay ấm, ôn kinh chỉ huyết; sả cay thơm ấm, chứa hàm lượng Citral cao giúp sát trùng, đuổi côn trùng. | Treo bó lá trước cửa vào đúng 12h00 trưa; hái lá phơi khô trong bóng râm để đun nước xông tắm giải cảm mùa hè. | Không xông tắm ngải cứu sả khi đang sốt cao mất nước hoặc người đang có vết thương hở ngoài da bị nhiễm trùng. |
| Bánh Ú Tro Ngâm Thảo Mộc | Vị nhạt, tính mát, độ kiềm cao; thanh nhiệt giải độc, thông tiểu tiện, làm mát huyết và giải khát mùa nắng gắt. | Thưởng thức vào bữa xế chiều sau khi hạ lễ cúng; chấm mật mía nguyên chất tạo sự cân bằng ngọt mát êm dịu. | Không ăn bánh tro đã để qua đêm bị chua nhớt do thời tiết ẩm; người có hệ tiêu hóa hàn lạnh chỉ nên ăn vừa phải. |
| Quả Mận Hậu & Vải Thiều | Mận chua ngọt bình sinh tân chỉ khát; vải ngọt ấm bổ tỳ dưỡng huyết nhưng chứa nhiều đường nhiệt lượng cao. | Ăn vài quả sau bữa ăn hoặc kèm cơm rượu sáng mùng 5/5; rửa sạch ngâm nước muối loãng trước khi ăn cả vỏ. | Không ăn quá 10 quả vải hoặc 200g mận một lúc vì dễ gây bốc hỏa, nổi mụn nhọt rôm sảy và tăng đường huyết đột ngột. |
7. Chuẩn Bị Mâm Lễ Cúng Gia Tiên Mùng 5 Tháng 5 Chuẩn Phong Tục
Mâm lễ cúng ngày Tết Đoan Ngọ của người Việt từ ngàn xưa luôn thiên về sản vật cây trái tự nhiên, cốt ở sự tươi sạch và lòng hiếu kính:
- 1 đĩa quả chín mùa hạ phong phú: Mận hậu đỏ tím giòn ngọt, vải thiều chín đỏ mọng nước, chùm dâu da đất, vài quả chuối chín thơm hoặc quả bưởi non thơm mát.
- 1 bát cơm rượu nếp dẻo thơm: Cơm rượu nếp cái hoa vàng hoặc nếp cẩm đượm men nồng ấm cúng.
- 1 đĩa bánh ú tro chấm mật mía: Xếp từ 3 đến 5 chiếc bánh tro nhỏ hình tam giác xanh mướt lá tre.
- Bát chè hạt sen long nhãn hoặc chè đỗ xanh: Giúp thanh nhiệt cơ thể và làm mát không gian thờ tự.
- Bình hoa tươi thanh nhã: Hoa huệ trắng tinh khôi, hoa sen hồng đầu mùa hoặc hoa cúc vàng ấm áp.
- Lễ phẩm kèm theo: Đĩa trầu cau tươi xanh têm cánh phượng, chén nước thanh thủy trong suốt, đèn dầu hoặc nến thơm tự nhiên.
8. Bài Văn Khấn Tết Đoan Ngọ Mùng 5 Tháng 5 Thuần Việt Trang Nghiêm
Dưới đây là bài văn khấn cúng Tết Đoan Ngọ cổ truyền bằng quốc ngữ trang nghiêm, ngắn gọn, dễ đọc dành cho gia chủ:
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Con kính lạy Chín phương Trời, Mười phương Chư Phật, Chư Phật Mười phương.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ Chư Vị Tôn Thần.
Con kính lạy Ngài Bản Cảnh Thành Hoàng, Bản Xứ Thổ Địa, Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân, cùng Chư Vị Tôn Thần cai quản xứ này.
Con kính lạy Cửu Huyền Thất Tổ, Tổ Tiên nội ngoại hai họ, cùng các bậc tiền nhân tiên linh phụng thờ trong gia quyến.
Hôm nay là ngày mùng 5 tháng 5 năm ..., tiết Tết Đoan Ngọ giữa mùa hạ chí.
Tín chủ con là: [Họ và tên của bạn], cùng toàn thể gia đình, ngụ tại: [Địa chỉ cư trú].
Nhân ngày Đoan Dương cát nhật, đất trời hòa hợp dương khí cực thịnh, cây trái đơm hoa kết trái ngọt lành, chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa trà quả, cơm rượu nếp thơm nồng, bánh ú tro thanh đạm, kính cẩn dâng lên trước án linh thiêng.
Chúng con cúi đầu kính cẩn tri ân công đức trời cao đất dày của Chư Vị Tôn Thần đã chở che cho gia đạo bốn mùa bình an, mưa thuận gió hòa; tri ân công đức sinh thành dưỡng dục sâu dày của Cửu Huyền Thất Tổ đã để lại phúc ấm cho cháu con hôm nay.
Cúi xin Chư Vị Tôn Thần và Tiên Linh giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Kính xin các bậc tiền nhân phù hộ độ trì cho toàn thể gia quyến chúng con thân tâm thường an lạc, mùa hè không ốm đau dịch bệnh, tiêu trừ mọi tai ương hoạn nạn, công việc làm ăn hanh thông thịnh vượng, trên thuận dưới hòa, con cháu thảo hiền và luôn biết làm việc thiện giúp đời.
Chúng con lễ bạc lòng thành, trước án kính dâng, cúi xin chứng giám phù trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
9. Cảnh Báo Chánh Tín & Khuyến Nghị Sức Khỏe Gia Đình Mùa Nắng Nóng
Thông Điệp Chánh Tín & An Toàn Sức Khỏe Từ Giải Mã Tử Vi
Để ngày Tết Đoan Ngọ thực sự mang lại niềm vui, sự thanh mát và bình an trọn vẹn, các gia đình cần đặc biệt lưu tâm:
- Bài trừ các dịch vụ bùa trừ tà trục lợi mùa Trùng Ngũ: Dịp mùng 5/5, nhiều kẻ lừa đảo thường hù dọa về "ngày âm binh xuất hành", "tháng Năm trùng tang độc hại" để bán bùa trừ tà, bùa dán cửa hoặc lễ cúng đổi vận đắt đỏ. Đây hoàn toàn là những trò mê tín bịa đặt. Hãy tin vào khoa học vệ sinh môi trường sống và quy luật Nhân Quả thiện lương.
- Kiểm soát lượng đường và tính nhiệt thực phẩm: Vải thiều và mận hậu tuy ngon ngọt nhưng chứa lượng đường rất cao và có tính nhiệt. Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền tiểu đường, người cơ địa nóng trong dễ nổi mụn rôm sảy chỉ nên ăn một vài quả tượng trưng đón tết Đoan Ngọ, tránh ăn quá đà gây phát nhiệt.
- Hạn chế tối đa đốt vàng mã giữa mùa hè: Tiết tháng Năm hanh khô oi bức cực điểm, việc đốt lượng lớn vàng mã giấy khô không chỉ làm ô nhiễm khói bụi nghẹt thở gian nhà mà còn là nguyên nhân hàng đầu gây ra các vụ cháy nổ chung cư đô thị thương tâm. Hãy dùng tâm hương thành kính thay cho giấy tiền vàng mã.
10. 4 Câu Hỏi Thường Gặp Về Ngày Tết Đoan Ngọ Tháng Năm Âm Lịch
Tại sao ngày Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5 âm lịch người Việt lại gọi là Tết "Diệt Sâu Bọ"?
Tháng Năm âm lịch là thời điểm lập hạ, thời tiết nắng nóng oi ả và độ ẩm cao, là môi trường thuận lợi nhất cho sâu bọ côn trùng phá hoại mùa màng và các loại giun sán ký sinh trùng đường ruột trong cơ thể người phát triển. Người xưa dùng thực phẩm có vị cay, nồng, chua, chát như cơm rượu nếp lên men và quả mận hậu, vải chín ăn vào sáng sớm lúc bụng đói để làm sâu bọ say và bị tiêu diệt, bảo vệ sức khỏe và mùa màng tươi tốt.
Nên cúng Tết Đoan Ngọ vào khung giờ nào trong ngày là đúng chuẩn phong tục nhất?
Tết Đoan Ngọ có chữ "Đoan" nghĩa là mở đầu, "Ngọ" là khoảng thời gian từ 11h00 trưa đến 13h00 chiều. Khung giờ đại cát và đúng điển lễ nhất để dâng hương cúng tổ tiên là chính giờ Ngọ (11h00 - 13h00) ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, khi dương khí đất trời đạt đỉnh điểm. Tuy nhiên, nghi thức ăn cơm rượu nếp và quả chua diệt sâu bọ cho các thành viên trong nhà lại được thực hiện vào sáng sớm ngay khi vừa thức dậy.
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ truyền thống của người Việt gồm có những lễ vật cốt lõi nào?
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ thuần khiết của người Việt chú trọng hoa quả mùa hạ và ẩm thực thanh nhiệt: 1 bát cơm rượu nếp cái hoa vàng hoặc nếp cẩm, 1 đĩa bánh ú tro chấm mật mía, đĩa quả mận hậu chín đỏ, vải thiều ngọt lịm, chè hạt sen long nhãn hoặc chè đậu xanh, hoa tươi thơm thanh (hoa huệ trắng, hoa sen), trầu cau và chén nước thanh thủy trong suốt.
Ăn cơm rượu nếp và hoa quả vị chua chát vào sáng sớm có làm cồn cào đau dạ dày không?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc đường tiêu hóa nhạy cảm chỉ nên ăn một vài thìa nhỏ cơm rượu nếp sau khi đã uống một cốc nước ấm nhẹ, không nên ăn quá nhiều khi bụng hoàn toàn rỗng. Tránh ăn mận quá chua hoặc ăn hạt mận nuốt sống. Với trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, chỉ nên cho nếm chút nước cốt cơm rượu ngọt loãng để tránh say men tự nhiên.
Tài Liệu Nghiên Cứu & Nguồn Tham Khảo Học Thuật Lễ Tiết
- Phan Kế Bính (1915). Việt Nam phong tục. NXB Văn Học.
- Toan Ánh (1968). Nếp cũ: Con người Việt Nam & Tín ngưỡng Việt Nam. NXB Trẻ.
- GS. Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. NXB Y Học.
- Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian. Phong tục lễ hội nông nghiệp và tri thức bản địa dưỡng sinh mùa hạ của người Việt.
Cập nhật: